است « 1 » . 3 - آيا انتخاب عنوان « المباحث المشرقيّة » براي اين كتاب حكايت از اهميّت ويژه اين كتاب در نزد مصنّف آن ندارد . به خصوص اين كه أو در مقدّمهء اين كتاب مىگويد : اين كتابش را كه مشتمل بر « اشرف علوم حكميّة » و « ارفع مباحث حقيقيّه » است به سهيل بن عزيز مستوفى تقديم مىكند . 4 - آيا اين كه أساطين علم كلام مانند : قاضى عضد الدّين ايجى ، سعد الدّين تفتازانى ، مير سيّد شريف جرجانى ، كتابهاى كلامي خود را به سبك « المباحث المشرقيّة » تأليف كرده‌اند ، ومباحث وموضوعاتى مانند : أمور عامّه ؛ جواهر واعراض ؛ وبسيارى از قواعد فلسفي خالص كه ارتباط چندانى هم با علم كلام ندارند ، را در مباحث كلامىمندرج كرده‌اند وترتيبي مثل اين كتاب را اقتباس كرده‌اند ، دليل بر آن نيست كه ايشان به « المباحث المشرقيّة » به عنوان يك اثر كلامي - نه فلسفي - نگاه مىكرده‌اند . 5 - بخشهاى باقيماندهء از كتاب « المطالب العالية » كه آن را به عنوان يك اثر كلامي معرّفى مىكنند وفخر رازي آن را در أواخر عمر خود تأليف كرده است ، به شدّت رنگ فلسفي دارد ومطالب در آن عموما با تكيه بر براهين فلسفي اثبات شده است . بعلاوة شواهد حاكى از آن است كه اين كتاب موسوعه‌اى بوده است شامل : منطق ؛ أمور عامّه ؛ طبيعيّات ؛ والهيّات واخلاق « 2 » . اگر چنين باشد پس اين كتاب ، هم در شيوهء بحث ، وهم در ترتيب وتنظيم مطالب ، مطابق با « المباحث المشرقيّة » بوده است . امّا كتاب « المحصّل » ، اگر چه عنوان آن يعنى : « محصّل أفكار المتقدّمين والمتأخّرين من العلماء والحكماء والمتكلّمين » ، موهم آن است كه فخر رازي در اين كتاب به جمع‌آورى ونقل آراء حكما ومتكلّمان پرداخته است ، امّا در مقدّمهء اين كتاب تصريح مىكند كه اين كتاب را به خواهش جمعى از علما در « علم كلام » نوشته است . « محصّل » در بيان مطالب ترتيبي مانند كتاب « المباحث المشرقيّه » دارد . بنابر اين اگر اين توجيهات قابل قبول نيست پس دربارهء نظام فكرى وعلّت وجود آراء متباين در آثار فخر رازي چه بايد گفت ؟ مطلبي كه بتواند تا حدّى ما را در تحليل شخصيّت علمي ونظام فكرى أو يارى كند شايد همان نكته‌اى باشد كه ابن خلدون هم در « مقدّمهء » تاريخ خود به آن توجّه داده است وآن اين كه : كلام اشعرى كه توسّط بنيانگذار آن أبو الحسن علي بن إسماعيل اشعرى ( متوفاى 324 ه . ق . ) به عنوان واكنشى بر عليه مكتب عقل گراى معتزله آغاز گرديد ، در آغاز كار خود براي آن كه پايبندى خود را

--> ( 1 ) - فخر رازي ؛ « اعتقادات فرق المسلمين والمشركين » ؛ قاهره 1398 ه . / 1978 م . / ص 146 . ( 2 ) - زرّكان ؛ « فخر الدّين الرّازى وآراؤه الكلاميّة والفلسفيّة » ؛ ص 5 - 94 .